Akaryakıt tank envanter yönetimi: ATG'den rapora
ATG sistemlerinin ne ölçtüğü, radar, servo ve manyetostriktif seviye ölçüm yöntemlerinin farkı, sıcaklık kompanzasyonu ile hacim hesabı, envanter mutabakatı, alarm eşikleri ve merkezi raporlamanın neden gerektiği.
Tank envanter yönetimi, akaryakıt, LPG ve kimyasal depolama tesislerinde tanklardaki ürün miktarının sürekli ölçülmesi, karşılaştırılabilir bir hacme çevrilmesi, mutabakatının yapılması ve raporlanması sürecidir. Zincirin ilk halkası sahadaki ölçüm donanımı, son halkası ise yönetime ve kuruma giden rapordur. Bu yazı, ATG sisteminin ne ölçtüğünden başlayarak verinin rapora dönüşene kadar geçirdiği adımları anlatıyor.
ATG sistemi neyi ölçer
ATG, açılımıyla otomatik tank ölçüm sistemi, tanktaki ürün seviyesini sürekli ölçen elektronik yapıdır. Ancak envanter için tek başına seviye yetmez. Bir ATG kurulumu tipik olarak şu üç büyüklüğü üretir:
- Ürün seviyesi. Tank tabanından ürün yüzeyine kadar olan yükseklik.
- Su seviyesi. Ürünün altında biriken serbest suyun yüksekliği. Akaryakıtta su, hem miktarı hem de ürün kalitesini etkilediği için ayrı izlenir.
- Sıcaklık. Genellikle tank yüksekliği boyunca birden çok noktadan ölçülür; ortalama ürün sıcaklığı bu noktalardan hesaplanır.
Bu üç veri, tanka ait kalibrasyon tablosuyla birlikte hacme çevrilir. Kalibrasyon tablosu, tankın her seviye değerine karşılık gelen hacmi veren ölçüm belgesidir; tank geometrisi ideal bir silindir olmadığı için hacim formülle değil bu tabloyla bulunur. Tablonun güncel ve doğru olması, sistemin ürettiği bütün sayıların dayandığı temeldir.
Seviye ölçüm yöntemleri
Sahada üç yöntem yaygın olarak kullanılır. Seçim; tank tipine, üründe aranan doğruluk seviyesine, tesisin bakım kapasitesine ve mevcut altyapıya göre yapılır.
| Yöntem | Çalışma ilkesi | Öne çıkan yanı | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|---|
| Radar | Mikrodalga sinyalinin ürün yüzeyinden yansıma süresi ölçülür | Temassızdır, hareketli parçası yoktur, bakım ihtiyacı düşüktür | Anten seçimi, tank içi yapı elemanlarından kaynaklanan yansımalar ve köpük durumu |
| Servo gauge | Ürün yüzeyine indirilen yer değiştirici, tel gerilimindeki değişimle konumlanır | Seviye dışında yoğunluk ve arayüz seviyesi gibi ek ölçümler alınabilir | Hareketli mekanik parça içerir, periyodik bakım gerektirir |
| Manyetostriktif prob | Çubuk üzerindeki şamandıraların konumu manyetostriktif sinyalle belirlenir | Ürün ve su seviyesi birlikte ölçülür, aynı çubukta çoklu sıcaklık noktası bulunur | Temaslı bir yöntemdir, ürünle uyumluluk ve şamandıra bakımı önemlidir |
Yöntem farkı yalnızca donanım tercihi değildir; üretilen verinin zenginliğini de belirler. Örneğin yoğunluk verisini sahadan alabiliyorsanız standart hacim hesabı doğrudan ölçüme dayanır, alamıyorsanız laboratuvar analizi ya da tanımlı ürün değeri kullanılır.
Sıcaklık kompanzasyonu ve hacim hesabı
Akaryakıt sıcaklıkla genleşir. Aynı miktar ürün, yaz öğleden sonrasında kış sabahına göre daha büyük bir hacim kaplar. Bu nedenle iki farklı hacim kavramı birbirinden ayrılır.
Gözlenen hacim, tankta o anki sıcaklıkta fiilen bulunan hacimdir. Seviye ölçümünün kalibrasyon tablosundan geçirilmesiyle bulunur ve tankın fiziksel doluluğunu gösterir.
Standart hacim, aynı miktarın referans sıcaklıktaki karşılığıdır. Akaryakıtta genellikle 15 santigrat derece referans alınır. Gözlenen hacim, ürünün yoğunluğu ve ölçülen sıcaklığa bağlı bir hacim düzeltme katsayısı ile çarpılarak standart hacme çevrilir. Serbest su, ürün hacminden ayrıca düşülür.
Bu ayrımın pratik önemi büyüktür. Alım, satım, stok mutabakatı ve kuruma yapılan raporlama standart hacim üzerinden yürür. Gözlenen hacimle yapılan bir karşılaştırma, gerçekte bir kayıp olmadığı halde fark üretir; tersine, gerçek bir farkı sıcaklık değişimi görüntüsü altında gizleyebilir. Envanter yazılımının bu dönüşümü tutarlı biçimde ve kayıt altına alarak yapması, sonradan yapılacak incelemelerde hesabın izlenebilmesini sağlar.
Envanter mutabakatı ve kayıp kaçak takibi
Mutabakat, teorik stok ile fiili stoğun karşılaştırılmasıdır. Teorik stok basit bir denklemle bulunur:
Dönem başı stok + girişler - çıkışlar = teorik dönem sonu stok
Fiili stok ise ATG’nin ölçtüğü standart hacimdir. İkisi arasındaki fark, envanter farkı olarak izlenir. Bu farkın sıfır çıkması beklenmez; ölçüm belirsizliği, buharlaşma ve tank dibinde kalan ürün gibi kalemler her zaman küçük bir sapma üretir.
Anlamlı olan tek bir günün farkı değil, farkın eğilimidir. Sürekli aynı yönde büyüyen bir fark üç şeye işaret edebilir: fiziksel bir sızıntı, ölçüm zincirinde bir hata veya kayıt dışı bir hareket. Bunları ayırt etmek için farkın hangi tankta, hangi vardiyada ve hangi hareket tipiyle birlikte büyüdüğüne bakılır. Bu tür bir analiz ancak geçmiş verinin tank bazında ve yeterli çözünürlükte saklandığı bir sistemde yapılabilir; günlük özet raporlar bu soruyu cevaplayamaz.
Teslimat doğrulaması da aynı mantığın bir uygulamasıdır. Gelen bir tankerin boşaltımı öncesi ve sonrası ölçülen stok farkı, irsaliyedeki miktarla karşılaştırılır. Fark, boşaltım tamamlandığı anda görünür hale gelir.
Alarm eşikleri nasıl kurulur
Alarm, envanter sisteminin operasyonel tarafıdır. Amaç her sapmayı bildirmek değil, müdahale gerektiren durumu doğru kişiye zamanında ulaştırmaktır. Yaygın olarak tanımlanan eşikler şunlardır:
- Yüksek ve çok yüksek seviye. Taşma riskini önler; dolum operasyonunun durdurulması gerekir.
- Düşük ve çok düşük seviye. Pompa emiş sorunlarını ve stok tükenmesini önler.
- Yüksek su seviyesi. Tank dibinde biriken suyun tahliye edilmesi gerektiğini bildirir.
- Hızlı seviye değişimi. Beklenmeyen bir dolum, boşaltım veya kaçak işaretidir.
- Veri kesintisi. Saha cihazından veri gelmemesi de bir alarm konusudur; sessizlik çoğu zaman iyi haber değildir.
Eşiklerin çok dar tutulması alarm yorgunluğu yaratır ve bir süre sonra bildirimler görmezden gelinir. Doğru yaklaşım, eşikleri tankın gerçek çalışma aralığına göre belirlemek ve alarmı e-posta ile mobil bildirim gibi kanallardan sorumlu kişiye iletmektir. Böylece personelin tesiste bulunmadığı saatlerde de haberdar olması sağlanır.
Raporlama, denetim ve merkezi izleme
Sahadaki ölçüm sistemi veriyi üretir, ancak bu veri çoğu tesiste yalnızca tesis içindeki bir panelde kalır. Panel anlık durumu gösterir; geçmişi saklamaz, tesisler arası karşılaştırma yapmaz ve raporu kendiliğinden üretmez. Merkezi bir envanter yazılımının çözdüğü problem tam olarak budur.
Merkezi izleme şunları mümkün kılar:
- Tesis ve tank bazlı geçmiş sorgulama. Belirli bir tarihte hangi tankta ne kadar ürün olduğu ve o gün hangi hareketlerin gerçekleştiği geriye dönük görülür.
- Zamanlanmış otomatik raporlar. Günlük stok raporu, tesis bazlı hareket özeti veya dönemsel karşılaştırma belirlenen saatte üretilip ilgili kişilere e-posta ile gönderilir. Her sabah elle rapor hazırlama işi ortadan kalkar.
- Yetki bazlı erişim. Bir bölge sorumlusu yalnızca kendi tesislerini görürken merkez ofisteki kullanıcı tümünü izleyebilir. Kurumsal ağlarda mevcut kullanıcı hesaplarının kullanılması, ayrı bir kullanıcı listesi tutulmasını gereksiz kılar.
- Gümrük ve antrepo erişimi. Antrepo statüsündeki tanklarda gümrük idaresinin veriye erişimi sistem üzerinden yapılandırılabilir. Kamera entegrasyonu ile tank verisi ve saha görüntüsü birlikte değerlendirildiğinde bilgi talepleri hızlı karşılanır.
- Yasal bildirimlerin beslenmesi. Envanter verisi ile kuruma gönderilen bildirim verisinin aynı yapıda tutulması, aradaki elle aktarım adımını ve bu adımın ürettiği hataları ortadan kaldırır.
Zinciri baştan sona kurmak
Sağlam bir tank envanter yönetimi kurulumu şu sırayla ilerler: doğru seviye ve sıcaklık ölçümü, güncel kalibrasyon tablosu, tutarlı hacim dönüşümü, düzenli mutabakat, anlamlı alarm eşikleri ve merkezi raporlama. Zincirin herhangi bir halkası zayıfsa sonuçtaki rapor da o kadar güvenilirdir.
Melka Teknik’in geliştirdiği Tankview Envanter Yönetim Sistemi bu zincirin yazılım tarafını kapsar: sahadaki ATG sistemlerinden gelen veriyi merkezde toplar, geçmişe dönük saklar, tesis ve tank bazlı sorgulanabilir hale getirir, zamanlanmış raporlar üretir ve tanımlı eşiklerde alarm gönderir. Mevcut ölçüm donanımınızın değiştirilmesi çoğu durumda gerekmez; üzerine yazılım katmanı eklenir. Yasal bildirim tarafı için ise aynı yapının parçası olan Tankview EPDK Veri Gönderim Yazılımı kullanılır.
Tesis sayınızı, tank adedinizi ve sahada kurulu ölçüm sistemlerini paylaşırsanız merkezi izleme yapısının nasıl kurulacağını birlikte planlayabiliriz.
